Een leeromgeving bestaat uit actoren (studenten, docent) en randvoorwaarden (leermiddelen, -materialen en –infrastructuur). Een leeromgeving is krachtig, als:

•   de docent rekening houdt met de voorkennis van de studenten;

•   de moeilijkheidsgraad van de leerstof zich net iets boven de grens bevindt van wat de studenten zelf aankunnen;

•  de wijze van evalueren vooraf aan de studenten duidelijk wordt gemaakt;

•  zelfverantwoordelijkheid in het leren centraal staat.

Het gebruikte leermateriaal is in een leeromgeving zeer belangrijk. Dikwijls gebruiken docenten traditioneel 'gesloten' cursusmateriaal. Hierbij wordt geen rekening gehouden met de individuele behoeften (voorkennis, interesse, …) of met het tempo, de aanpak, … van de student. Open leermateriaal houdt hier wel rekening mee. Studenten nemen een constructieve, verkennende leerhouding aan. In ruil werken ze in een veilige leeromgeving, aangezien ze hun vooruitgang en leerprestaties zelf evalueren.

Het project

Open leerpakket
De docenten ontwikkelden open leerpakketten voor twee modules van algemene onderwijskunde, met name 'Oriëntatie' en 'Onderwijs en psychologie', beide verplichte vakken. Om tegemoet te komen aan de verschillen in voorkennis, interesse en motivatie en om meer tijd te maken voor ervaringsgerichte en groepsopdrachten werd het studiemateriaal herwerkt tot twee open zelfstudiepakketten. De studenten volgen een individueel traject, zowel qua inhoud als qua tempo.

De docenten hielden bij het ontwerpen van het open leermateriaal rekening met vier pijlers:

•  De begeleide zelfstandige studenten moeten meteen op het goede spoor gezet worden, zodat hun willen wordt aangewakkerd. Ze moeten weten wat er van hen wordt verwacht.
•  De kern van het concept open leren is doen. Actief leren biedt de grootste garantie op blijvende resultaten.
•  Er zijn twee vormen van terugkoppeling noodzakelijk: zelfevaluatie en terugkoppeling door de docent.
•  De studenten verteren de leerstof: ze maken zich het leermateriaal eigen.

De 'fysieke' leerbijeenkomsten blijven bestaan, maar als compensatie voor de zelfstudie, schrapten de docenten drie uur contacttijd. De informatie die de studenten zelfstandig verwerkt hebben in de open leerpakketten, vormt het theoretisch kader voor meer toepassingsgerichte informatie en opdrachten tijdens de contacturen. Doordat de studenten de theorie al onder knie hebben, kan de docent meer tijd besteden aan de praktijk. Op die manier is kennis een middel in plaats van een doel.

ICT-vertaling
De open leerpakketten werden verwerkt in een 'elektronisch ondersteunende leeromgeving' op het web. De technologie is hier een onderdeel van de didactiek. De open leerpakketten zijn opgebouwd in modules. Elke module is onderverdeeld in hoofdstukken en elk hoofdstuk in informatieblokken. Aan elk informatieblok zijn mogelijk gekoppeld: informatie die de student grondig moet doornemen, zelfevaluatieopdrachten, docentevaluatieopdrachten, verwijzingen naar extra bronnenmateriaal of videofragmenten.
Door middel van pictogrammen krijgen de studenten instructies over wat ze precies met het materiaal moeten doen. Ze worden tijdens hun leertraject voortdurend gestimuleerd mee te denken door vragen en zoekopdrachten op te lossen.
De website bevat ook een discussieforum. Dat wordt gebruikt om te discussiëren, vragen te stellen aan de docent en de actualiteit onder de aandacht te brengen. Er is ook een forum voor technische vragen.

Evaluatie

Zowel docenten als studenten ervaren werken met open leerpakketten positief. Open leerpakketten zijn ideaal om de verschillende voorkennis van studenten gelijk te schakelen. Studenten en docenten waarderen vooral de extra tijd die vrijkomt voor praktische toepassingen tijdens de contactmomenten. Bij het on line leren ervaren studenten de mogelijkheid om extra bronnenmateriaal te raadplegen positief. Sommigen hadden watervrees voor leren via het internet: ze maakten voor het eerst kennis met e-learning. De voornaamste bezwaren situeren zich echter op het technische en praktische vlak. Niet alle studenten hebben een pc met internetverbinding, zodat ze zijn aangewezen op de bibliotheek of het studielandschap. Andere bezwaren zijn afhankelijk van de leerstijl van de studenten: geen aantekeningen kunnen maken, niet kunnen markeren, …

Het Antwerpse project speelt bovendien in op twee verwachtingen die leven ten opzichte van de lerarenopleiding en het lerarenberoep: de integratie van ICT en de toepassing van nieuwe vormen van leren en onderwijzen. 

Krachtige leeromgevingen creëren via ICT / Peter Van Petegem en Ingrid Imbrecht. - In: ICT en onderwijsvernieuwing / Dirk Gombeir [red.], e.a. - [s.l.]: Wolters Plantyn, 2003. - Aflevering 5 (november 2003), p. 9-30. – ISBN 90 301 7857 4

Publicatiedatum: 2004-02-11